Ժամանակակից գենետիկան այսօր թույլ է տալիս ոչ միայն ուսումնասիրել ժողովուրդների ծագումը, այլև վերականգնել այնպիսի իրադարձություններ, որոնք ընդամենը մի քանի տասնամյակ առաջ գիտության համար ընդմիշտ կորսված էին թվում։ Հնագույն ԴՆԹ-ի վերլուծությունը հնարավորություն է ընձեռում հետազոտել ամբողջական տարածաշրջանների պատմությունը, պարզել բնակչության ծագումը, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ փնտրել ավելի քան հարյուր տարի առաջ զոհված մարդկանց հարազատներին։
«Գենետիկան Հայաստանում. այսօր և վաղը» խորագրով ինտերակտիվ հանդիպման ժամանակ, որն անցկացվեց «The Academy People» սրճարանում, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Լևոն Եպիսկոպոսյանը պատմեց մի քանի նման նախագծերի մասին։ Նրա խոսքով՝ հայ գիտնականները միաժամանակ աշխատում են միանգամից մի քանի մասշտաբային հետազոտությունների վրա, որոնք ընդունակ են էապես ընդլայնել հայ ժողովրդի պատմության մասին գիտելիքները։
Պատմական Հայաստանի գենետիկական ատլասը
Եպիսկոպոսյանը խոշորագույն նախագծերից մեկը անվանեց Պատմական Հայաստանի գենետիկական ատլասի ստեղծումը։ Նրա խոսքով՝ նախագծի խնդիրն է ձևավորել Հայաստանի տարբեր պատմական շրջանների հնարավորինս մանրամասն գենետիկական քարտեզը։
Նման աշխատանքի անհրաժեշտությունը կապված է այն փաստի հետ, որ պատմական Հայաստանի մեծ մասն այսօր գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության սահմաններից դուրս, սակայն հենց այնտեղ են շարունակվում հնագիտական պեղումները, որոնց ընթացքում կանոնավոր կերպով հայտնաբերվում են տարբեր դարաշրջանների մարդկային մնացորդներ։
Այդ մնացորդներից գիտնականները ստանում են հնագույն ԴՆԹ։ Սակայն, հասկանալու համար, թե ում են պատկանել հայտնաբերված մարդիկ, անհրաժեշտ է ունենալ պատմական Հայաստանի տարբեր տարածաշրջաններից սերող ժամանակակից հայ բնակչության հնարավորինս ճշգրիտ գենետիկական պատկերը։
«Մենք պետք է կարողանանք համադրել հնագույն ԴՆԹ-ն ժամանակակից բնակչության հետ։ Միայն այդ դեպքում հնարավոր կլինի վստահորեն ասել, որ հայտնաբերված մնացորդները պատկանում են այս կամ այն տարածաշրջանի հայ բնակչության նախնիներին», — պարզաբանեց գիտնականը։ Նրա խոսքով՝ ատլասի վրա աշխատանքները շարունակվում են արդեն շուրջ տասներկու տարի։
Ինչու՞ է հաջողվել հավաքել ընդամենը 400 նմուշ
Եպիսկոպոսյանը պատմեց, որ նյութի հավաքագրումը զգալիորեն ավելի բարդ է ստացվել, քան կարող է թվալ։ Հետազոտության մեջ ներառվում են միայն այն մարդիկ, որոնց բոլոր նախնիները սերում են միևնույն պատմական տարածաշրջանից։
Օրինակ՝ եթե ուսումնասիրվում է Վանի բնակիչների գենետիկական պրոֆիլը, ապա տվյալ անձի պապերն ու տատերը, և ցանկալի է նաև ընտանիքի ավելի վաղ սերունդները, նույնպես պետք է ծնունդով Վանից լինեն։ Նույնպիսի պահանջներ են ներկայացվում Մուշից, Կարսից, Էրզրումից (Կարին), Բաշկալեից և այլ պատմական շրջաններից սերողների նկատմամբ։
Հենց այդ պատճառով էլ տասներկու տարվա ընթացքում գիտնականներին հաջողվել է հավաքել ընդամենը մոտ չորս հարյուր լիովին ստուգված նմուշ։ «Պատկերացրեք, թե որքան դժվար աշխատանք է դա։ Մենք հավաքում ենք ոչ թե պատահական նմուշներ, այլ առավելագույնս զտված ընտրանք՝ ընտանիքի հաստատված ծագմամբ», — նշեց պրոֆեսորը։ Նրա խոսքով՝ հենց այս մեթոդաբանությունը թույլ կտա ապագայում բարձր հավաստիությամբ համեմատել ժամանակակից և հնագույն ԴՆԹ-ները։
Հայոց ցեղասպանության զոհերի ԴՆԹ-ն
Որպես հետազոտությունների ևս մեկ ուղղություն պրոֆեսորը նշեց Հայոց ցեղասպանության զոհերի մնացորդների ուսումնասիրությունը։ Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ ժամանակակից տեխնոլոգիաներն արդեն թույլ են տալիս գենետիկական նյութ կորզել նույնիսկ ավելի քան հարյուր տարի առաջ զոհված մարդկանց ոսկրային մնացորդներից և ատամներից։
Առանձնահատուկ արժեք է ներկայացնում եզակի մարդաբանական (անթրոպոլոգիական) հավաքածուն, որը պահվում է Մոսկվայի պետական համալսարանում։ Խոսքը հայտնի մարդաբան Վիկտոր Բունակի հավաքածուի մասին է։
1917 թվականին երիտասարդ հետազոտող Վալերիան Բունակը գտնվում էր այն տարածքներում, որոնք այն ժամանակ վերահսկվում էին ռուսական բանակի կողմից, որտեղ հավաքել էր Հայոց ցեղասպանության զոհերի ավելի քան 150 գանգ։ Այս հավաքածուն պահպանվել է մինչև մեր օրերը և այսօր հսկայական գիտական արժեք է ներկայացնում։
Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ տևական բանակցություններից հետո իրեն հաջողվել է հասանելիություն ստանալ նյութերի մի մասին։ «Երկարատև բանակցություններից հետո մեզ հաջողվեց հետազոտությունների համար ստանալ 42 ատամ այդ հավաքածուից», — հայտնեց գիտնականը։
Ներկայումս այդ նմուշները գտնվում են լաբորատոր վերլուծության փուլում։ Պրոֆեսորը նշեց, որ առաջին արդյունքներն արդեն ի հայտ են գալիս, սակայն դրանց մասին մանրամասն խոսելը դեռևս վաղաժամ է։ « երբ հետազոտությունները ավարտվեն, մենք կկարողանանք ցույց տալ, թե ինչպիսի տեղեկատվություն է հաջողվել ստանալ այդ նմուշներից», — ասաց նա։
Հնարավո՞ր է արդյոք հարյուր տարի անց գտնել զոհվածների հարազատներին
Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ նման հետազոտությունների ամենահետաքրքիր հեռանկարներից մեկը զոհերի հարազատների որոնման հնարավորությունն է։ Ժամանակակից միջազգային գենետիկական տվյալների բազաները մշտապես համալրվում են, իսկ ԴՆԹ-ի վերլուծության մեթոդները դառնում են ավելի ու ավելի ճշգրիտ։
Դա արդեն թույլ է տվել տարբեր երկրների գիտնականներին նույնականացնել Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցների մնացորդները և պարզել նրանց հարազատներին՝ մահից տասնամյակներ անց։ «Այսօր գոյություն ունեն գենետիկական հսկայական տվյալների բազաներ։ Դրանց շնորհիվ հնարավորություն է ընձեռվում փնտրել մարդկանց հարազատներին նույնիսկ շատ տասնամյակներ անց», — նշեց պրոֆեսորը։
Նրա խոսքով՝ նման տեխնոլոգիաները պոտենցիալ կերպով կարող են օգտագործվել նաև Հայոց ցեղասպանության զոհերի հետ կապված հետազոտություններում։ Թեև Եպիսկոպոսյանը չցանկացավ որևէ կանխատեսում անել կոնկրետ արդյունքների վերաբերյալ, նա ընդգծեց, որ ժամանակակից գիտությունն արդեն տիրապետում է այնպիսի գործիքների, որոնք դեռևս վերջերս ֆանտաստիկա էին թվում։
Հաջորդ փուլը՝ հայկական համայնքների գենետիկական պատմությունը
Հայ գենետիկների աշխատանքը չի սահմանափակվում միայն հնագույն ԴՆԹ-ի հետազոտություններով։ Պրոֆեսորի խոսքով՝ հեռանկարային ուղղություններից մեկը կդառնա տարբեր հայկական համայնքների ծագման ուսումնասիրությունը։
Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում, նրա խոսքով, համշենահայերը, որոնց ծագման պատմությունը մինչ օրս մնում է բազմաթիվ գիտական քննարկումների առարկա։ Բացի այդ, նախատեսվում է հետազոտել նաև պատմական այլ հայկական համայնքներ, որոնք ձևավորվել են տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարբեր տարածաշրջաններում։
«Այսօր գենետիկան թույլ է տալիս հետագծել առանձին համայնքների պատմությունը զգալիորեն ավելի ճշգրիտ, քան դա հնարավոր էր ընդամենը մի քանի տասնամյակ առաջ», — նշեց գիտնականը։ Եպիսկոպոսյանի կարծիքով՝ գենետիկայի, հնագիտության, պատմության և լեզվաբանության տվյալների համադրումը աստիճանաբար թույլ կտա վերականգնել հայ ժողովրդի ձևավորման առավել ամբողջական պատկերը, իսկ ԴՆԹ-ի վերլուծության նոր տեխնոլոգիաները կբացեն անցյալի ավելի ու ավելի շատ էջեր, որոնք նախկինում անհասանելի էին մնում հետազոտողների համար։
